Заманауи әлемдік архитектоникада және геоэкономикалық құрылымда мемлекеттер арасындағы шекаралық-транзиттік әлеуетті арттыру – сыртқы сауда байланыстарын дамытудың, өңірлік қауіпсіздікті нығайтудың және ішкі өндірістік қуатты еселеп арттырудың ең негізгі тетігі болып табылады. Орталық Азия аймағындағы екі ірі мемлекет – Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы стратегиялық серіктестік пен тату көршілік қарым-қатынастар соңғы жылдары сапалық жаңа деңгейге көтерілді. Бұл үдерістің заңды әрі прагматикалық жалғасы ретінде Қазақстан Республикасының Парламентінде «Қазақстан Үкіметі мен Өзбекстан Үкіметі арасындағы Қазақстан-Өзбекстан мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункттері туралы келісімге 2006 жылғы 4 қыркүйектегі Хаттамаға өзгерістер енгізу туралы хаттаманы ратификациялау туралы» заң жобасы жан-жақты қаралып, мақұлданды.
Бұл құқықтық құжаттың қабылдануы шекара маңында орналасқан Түркістан облысы, соның ішінде тікелей шекара шебіндегі Мақтаарал ауданы үшін тарихи маңызы бар, әлеуметтік-экономикалық реформаларға тың серпін беретін теңдессіз оқиғаға айналды. Мемлекеттік шекара арқылы өтетін «Целинный» және «Сырдария» өткізу бекеттерінің мәртебесін «екіжақтыдан» «халықаралық көпжақты» деңгейге ауыстыру және олардың жұмыс тәртібін тәулік бойғы режімге көшіріп, үздіксіз қызмет көрсетуін қамтамасыз ету – өңірлік логистиканың алтын қақпасын ашумен тең.
Саяси-құқықтық негіздер және өткізу бекеттерінің жаңа халықаралық мәртебесі жайында сөз қозғасақ, көптеген жылдар бойы «Целинный» және «Сырдария» өткізу пункттері тек Қазақстан мен Өзбекстан азаматтарының ғана өтуіне рұқсат берілген, жұмыс уақыты тек күндізгі кезеңмен шектелген екіжақты бекеттер санатында болып келді. Бұл жағдай шекара маңындағы халықтың қозғалысына, әсіресе қос тараптың шағын және орта бизнес өкілдерінің белсенділігіне белгілі бір деңгейде шектеу қойғаны жасырын емес. Жолаушылар мен жеңіл көліктердің шекарада ұзын-сонар кезекке тұруы, күндізгі жұмыс уақытының аяқталуына байланысты транзиттің тоқтап қалуы уақыт пен қаржы шығынын еселей түсетін.
Парламент мақұлдаған жаңа Хаттама бұл кедергілерді түпкілікті жоюға бағытталған. Мәртебенің «халықаралық көпжақты» деңгейге ауысуы дегеніміз – ендігі жерде бұл бекеттер арқылы тек Қазақстан мен Өзбекстан азаматтары ғана емес, әлемнің кез келген елінің төлқұжатын ұстаған шетелдік туристер мен халықаралық тасымалмен айналысатын кәсіпкерлер де емін-еркін өте алады деген сөз. Жұмыс тәртібінің күндізгі уақыттан тәулік бойғы режімге көшірілуі шекаралық бақылау-өткізу пункттерінің өткізу қабілетін бірнеше есеге арттыруға жол ашады.
Қабылданатын тарихи өзгерістердің тағы бір маңызды, стратегиялық тұсы – «Целинный» өткізу пункті арқылы ендігі жерде ауыр жүк көліктерінің де, мәселен фуралар мен жүк магистральдарының қозғалысына ресми түрде рұқсат берілуі болып табылады. Бұған дейін ауыр жүк көліктері басқа, қашық орналасқан негізгі өткізу пункттеріне бағытталып, соның салдарынан ол жерлерде үлкен кептелістер пайда болатын. Енді бұл жүктеме оңтайлы бөлініп, шекарадағы жалпы жүк тасымалының көлемін геометриялық прогрессиямен арттыруға және екі ел арасындағы халықаралық сауда байланысын барынша жандандыруға тікелей ықпал етеді.
Өткізу қабілетін арттыру және көлік-транзиттік әлеуетті заманауи жаңғырту барысында көлік министрі Нұрлан Сауранбаевтың Парламент мінберінен мәлімдегеніндей, бұл өзгерістер еліміздің транзиттік тартымдылығын арттыруға бағытталған кешенді жоспардың ажырамас бөлігі. Министрдің айтуынша, бекеттердин жұмыс режімін тәулік бойғы уақытқа ауыстыру және инфрақұрылымын жаңғырту – жолаушылар мен жүк көліктерінің қозғалысын айтарлықтай жеделдетуге, азаматтарға шекарадан өту кезінде барынша қолайлы әрі жайлы жағдай жасауға және екі бауырлас ел арасындағы көлік-транзиттік байланысты мүлдем жаңа белеске көтеруге мүмкіндік береді.
Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, өткен жылдың өзінде, яғни шектеулі күндізгі режімде жұмыс істеп тұрған уақыттың өзінде «Целинный» және «Сырдария» өткізу бекеттері арқылы 920 мыңнан астам адам мен 85 мыңнан астам көлік құралы мемлекеттік шекараны кесіп өткен. Бұл сандар аталған бағыттардың логистикалық тұрғыдан қаншалықты сұранысқа ие екенін айқын көрсетеді.
Тәулік бойы жұмыс ітеу режімінің енгізілуі және ауыр жүк көліктеріне жол ашылуы нәтижесінде бұл көрсеткіштер алдағы уақытта екі-үш есеге өседі деп болжануда. Шекарандағы кедендік және шекаралық тексеруден өтудің күту уақыты едәуір қысқарып, жолаушылар мен халықаралық кәсіпкерлердің уақыт шығыны нөлге жуықтайды. Түнгі уақытта да жүк тасымалының үздіксіз, тоқтаусыз жүруіне жағдай жасалуы халықаралық логистикалық тізбектер мен дәліздердің тиімділігін барынша арттырады. Киелі Түркістан өңіріндегі Мақтаарал ауданы – Қазақстан мен Өзбекстан саудасының стратегиялық хабы деуге әбден болады. Себебі, бұл халықаралық бастама Түркістан облысының ең оңтүстігінде, Өзбекстан Республикасымен үш тарапынан шектесетін Мақтаарал ауданы үшін айрықша экономикалық маңызға ие. Өзінің бірегей географиялық орналасуы жағынан Мақтаарал ауданы ежелден Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы сауда-экономикалық, мәдени-гуманитарлық байланыстардың алтын көпірі және маңызды торабы саналады. Сондықтан, шекаралық өткізу бекеттерінің халықаралық мәртебеге ие болып, тәулік бойы тоқтаусыз жұмыс істеуі ең алдымен осы ауданның ішкі экономикалық құрылымына үлкен оң серпін береді, жаңа қан жүгіртеді.
Нәтижесінде, аудан экономикасы үшін мультипликативті әсер бірнеше стратегиялық бағыттарда көрініс таппақ. Ең алдымен, ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау және импорттау үдерісін жеделдету мәселесі оң шешіледі. Мақтаарал ауданы – еліміздегі аграрлық сектордың, соның ішінде мақта шаруашылығы мен бақша өнімдерін (қарбыз, қауын) өндірудің алдыңғы шебінде тұрған өңір. Сонымен қатар, көрші Өзбекстаннан ерте пісетін көкөністер мен жеміс-жидектердің үлкен ағыны осы шекара арқылы өтеді. Бұған дейін тез бұзылатын ауыл шаруашылығы өнімдері шекарадағы кезектерде тұрып қалып, шаруалар мен кәсіпкерлер үлкен шығынға бататын. Енді тәулік бойғы өткізу жүйесінің арқасында логистика өте дәл әрі жылдам жұмыс істейді. Шаруалар өз өнімдерін бірнеше сағаттың ішінде көрші елдің нарықтарына жеткізе алады, ал отандық тұтынушылар үшін сапалы әрі арзан өнімдердің қолжетімділігі артады.
Екінші маңызды бағыт – сервистік инфрақұрылым мен логистикалық хабтардың дамуы. Шекара бекеттерінің тәулік бойғы жұмысқа көшуі мен ауыр жүк көліктері ағынының артуы Мақтаарал ауданында заманауи сервистік инфрақұрылымның құрылуын талап етеді. Бұл – аудандағы жергілікті кәсіпкерлер үшін зор мүмкіндіктер алаңы. Алдағы уақытта шекараға таяу аймақтарда ірі логистикалық орталықтар мен заманауи қойма кешендері, өнімдерді сақтайтын мұздатқыш терминалдар, көліктерге техникалық қызмет көрсету станциялары мен автожанармай құю бекеттері, сондай-ақ көтерме сауда орындары бой көтеретін болады. Бұл нысандардың барлығы ауданға жаңа инвестициялар тартуға қолайлы жағдай қалыптастырып, Мақтааралды халықаралық деңгейдегі сауда-логистикалық хабқа айналдыруға негіз болады.
Үшіншіден, бұл қадам жаңа жұмыс орындарын ашуға және халықтың жұмыспен қамтылу деңгейін арттыруға тікелей әсер етеді. Сервистік және логистикалық инфрақұрылым нысандарының ашылуы, құрылыс жұмыстарының жүруі ауданда мыңдаған жаңа тұрақты жұмыс орындарының құрылуына алып келеді. Бұл ауылдық жерлердегі жұмыссыздық деңгейін айтарлықтай төмендетіп, жергілікті халықтоң табысын еселеп арттыруға мүмкіндік береді. Мемлекеттің ең басты әлеуметтік міндеті – халықты жұмыспен қамту десек, бұл шекаралық реформа сол міндетті орындаудың ең тиімді нарықтық құралы болмақ.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев туризм саласы қарқынды түрде дамуы үшін шұғыл әрі жүйелі шаралар қабылдау қажеттігін қадап айтуда. Сондықтан да, туризмді дамыту және мәдени-гуманитарлық байланыстарды нығайту үшін шекаралық қозғалыстың барынша жеңілдеуі мен халықаралық мәртебенің берілуі ішкі және сыртқы туризмнің дамуына да орасан зор оң ықпалын тигізеді. Қазақстан мен Өзбекстан – ортақ тарихы, мәдениеті мен діні бір, туыстық байланыстары үзілмеген бауырлас халықтар. Шекарадан өту ресімдерінің оңтайлануі екі ел азаматтарының өзара қатынасын, туыстық және іскерлік сапарларын барынша жандандырады.
Шетелдік туристер үшін де бұл бағыт өте тартымды болмақ. Мысалы, Өзбекстанның Ташкент, Самарқан, Бұхара сынды тарихи қалаларын аралап жүрген туристер енді Мақтаарал арқылы Қазақстанға, атап айтқанда Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне, Сауран қалашығына немесе Ақсу-Жабағылы қорығына ешқандай кедергісіз, уақыт жоғалтпай саяхаттай алады.
«Целинный» өткізу бекеті бұрын екіжақты және тек күндізгі уақытта жұмыс істесе, енді халықаралық деңгейде тәулік бойы қызмет көрсетеді. Ол арқылы жеңіл көліктер, жолаушылар және ең бастысы ауыр жүк көліктері (фуралар) өте алады. Бұл ауданда сауда-логистикалық хабтың дамуына, ірі инвестициялардың келуіне ықпал етеді. Ал «Сырдария» бекеті де халықаралық мәртебемен 24/7 режиміне көшіп, негізінен жеңіл көліктер, жолаушылар мен автобустар ағынына қызмет көрсетеді, бұл өңірде туризм мен шағын кәсіпкерлікті жандандырады.
Шекаралық аймақтағы көлік пен жолаушылар ағынының артуы өз кезегінде аудандағы қызмет көрсету саласының, қонақүй бизнесінің, қоғамдық тамақтану орындарының, яғни мейрамханалар, дәмханалар және шағын кәсіпкерлік субъектілерінің қызметін кеңейтіп, олардың табысын арттыруға тікелей жол ашады. Желілік қызмет көрсету мәдениеті жаңа деңгейге көтеріледі.
Осы ретте, инвестициялық тартымдылық және өңірдің транзиттік әлеуетін арттыру мақсатында халықаралық көлік дәліздерінің тиімді жұмыс істеуі кез келген аймақтың инвестициялық тартымдылығын анықтайтын негізгі фактор. Мақтаарал ауданы арқылы өтетін көлік ағынының артуы шетелдік және отандық инвесторлардың назарын осы өңірге аударуға мәжбүр етеді. Инвесторлар үшін транзиттік жолдың бойында өндіріс орындарын ашу, шикізатты өңдеу және дайын өнімді екі елдің нарығына бірдей шығару өте тиімді коммерциялық жоба болып саналады. Сондықтан да, өңірдің транзиттік әлеуеті артып, халықаралық көлік дәліздерімен ықпалдастығы барынша нығая түседі. Мақтаарал ауданы тек Түркістан облысының шеткері аймағы емес, Орталық Азия интеграциясының орталық нүктелерінің біріне айналады. Бұл – еліміздің геоэкономикалық мүдделеріне толықтай сай келетін, ұзақ мерзімді дамуды қамтамасыз ететін ауқымды жоба деуге негіз бар.
Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы «Целинный» және «Сырдария» өткізу пункттерінің жұмыс режімін тәулік бойына ауыстыру, оларды халықаралық деңгейге көтеру және ауыр жүк көліктерінің қозғалысына жол ашу туралы шешім – бұл жай ғана шекаралық техникалық ресім емес. Бұл – еки мемлекеттің болашаққа бағытталған, экономикалық шекараларды жойып, ортақ нарық қалыптастыруға деген саяси ерік-жігерінің шынайы көрінісі.
Мақтаарал ауданы үшін бұл шешім – жаңа даму дәуірінің бастауы. Ауданның әлеуметтік-экономикалық жағдайын көтеруге, кәсіпкерлікті қолдауға, халықты жұмыспен қамтуға және инфрақұрылымды заманауи үлгіде жаңғыртуға бұл реформа теңдессіз мүмкіндіктер береді. Ендігі басты міндет – осы берілген транзиттік-экономикалық әлеуетті жергілікті деңгейде тиімді пайдаланып, Мақтааралды шынайы халықаралық сауда мен логистиканың алтын бесігіне айналдыру.
Мемлекет тарапынан жасалып жатқан бұл игі қадамдардың нәтижесін әрбір аудан тұрғыны өз тұрмысының жақсаруынан, жаңа ашылған жұмыс орындарынан және өңірдің гүлденуінен жақын арада сезінетін болады. Шекаралардың ашықтығы – ел бірлігі мен экономикалық қуаттылықтың басты кепілі десек артық айтқандығымыз емес.