Жаһандық қауіп және ұлттық қауіпсіздік мәселесі – мемлекеттің тұрақтылығы мен халқының бейбіт өмірін сақтау үшін тығыз байланыста. Жаһандық қатерлер шекара талғамайды, ал ұлттық қауіпсіздік жүйесі олардан қорғауға бағытталған.
Ендеше, адамзат өркениеті дамып, технологиялық жетістіктер шарықтау шегіне жеткен тұста, қоғамның іштен іруіне, жас ұрпақтың улануына әкеліп соқтыратын жаһандық қауіп-қатерлер де еселеніп артып келеді. Осындай зауалдың ең жойқыны әрі зардабы ауыры — есірткі бизнесі мен нашақорлық дерті. Нашақорлық — жай ғана бір адамның денсаулығын құртатын жеке мәселе емес, бұл — мемлекеттің демографиялық қорына, ұлттық қауіпсіздігіне және болашағына тікелей бағытталған үлкен қатер. Бүгінде әлемдік деңгейдегі трагедияға айналған бұл індет миллиондаған жас өмірді ерте қиып, қоғамның тұрақтылығына нұқсан келтіруде.
Қазіргі таңда есірткі заттарының таралу формасы мен түрлері мүлдем өзгерді. Дәстүрлі табиғи есірткілердің орнын адам ағзасы мен жүйке жүйесін алғашқы тұтынудан-ақ біржола зақымдайтын, қолдан жасалған химиялық синтетикалық өнімдер («тұздар», «меф», «спайстар») басты. Оның үстіне, заманауи ақпараттық технологиялар мен интернет желісі, түрлі жабық мессенджерлер бұл удың жастар арасында жасырын, жылдам таралуына жол ашып отыр. Мұндай жағдайда тек құқық қорғау органдарының күшіне ғана сүйеніп отыру жеткіліксіз. Қоғамның әрбір мүшесі, зиялы қауым, ұстаздар мен белсенді жастар жұдырықтай жұмылғанда ғана бұл зұлматқа тосқауыл қою мүмкін болмақ.
Осы орайда, Оңтүстік өңіріндегі серпінді шаһарлардың бірі — Арыс қаласында жастар арасында нашақорлықтың алдын алу, есірткі құралдарының заңсыз айналымына қарсы күрес және салауатты өмір салтын насихаттау бағытында маңызды іс-шара ұйымдастырылды. Арыс қаласы Тілдерді оқыту және дамыту орталығының қазақ тілі оқытушысы Динара Оспанованың бастамасымен «Нашақорлыққа жол жоқ!» тақырыбында Жастар ресурстық орталығының қызметкерлерімен мазмұнды кездесу өтті. Бұл жүздесу — жастармен тікелей жұмыс істейтін, олардың идеялары мен бос уақытын үйлестіруші маңызды буын өкілдерінің басын қосып, өзекті мәселені тереңнен талқылауға мүмкіндік берді.
Стратегиялық міндеттері айқын шараны ұйымдастырылған бұл кездесудің негізгі мақсаты — жастар ортасында есірткі тұтынудың алдын алудың жаңа, тиімді әдістерін талқылау, Жастар ресурстық орталығы мамандарының ақпараттық-түсіндіру жұмыстарындағы әлеуетін арттыру және қалада салауатты өмір салтын ұстану мәдениетін жаңа деңгейге көтеру болып табылады. Осы мақсат аясында кездесуге қатысушылар алдына біріншіден, ақпараттық иммунитет қалыптастыру — жастарға есірткі заттарының зардаптары туралы ақпаратты жай ғана құрғақ фактілермен емес, олардың санасына қозғау салатындай етіп жеткізу жолдарын қарастыру. Екіншіден, тілдік мәдениет пен насихатты ұштастыру — мемлекеттік тілдің бай қорын қолдана отырып, салауаттылықты, адалдық пен адамгершілікті насихаттайтын көрнекі құралдар мен әлеуметтік жобалардың мазмұнын байыту. Үшіншіден, жастардың бос уақытын үйлестіру — қаладағы жасөспірімдер мен студенттердің зиянды әдеттерге, құмар ойындар мен есірткіге әуес болмауы үшін олардың бос уақытын тиімді, танымдық әрі спорттық шаралармен толтырудың жоспарын құру. Төртіншіден, бірлескен коллизиялық тосқауыл — тіл мамандары мен жастар саясаты өкілдерінің өзара іс-қимылын нығайтып, есірткі жарнамалайтын заңсыз граффити-жазулармен немесе интернет-сайттармен күресуге жастарды тарту сияқты нақты міндеттер қойылды. Кездесудің негізгі спикері, қазақ тілі оқытушысы Динара Оспанова өз сөзінде мәселенің тек медициналық немесе құқықтық қана емес, терең рухани, тәрбиелік аспектілеріне ерекше назар аударды. Ол Тілдерді оқыту және дамыту орталығының қоғамдық процестерге, әсіресе жастар тәрбиесіне қосқан үлесіне тоқтала келе, есірткінің зардабын түсіндіруде қолданылатын сөздің, насихат тілінің маңыздылығын алға тартты.
— «Біз жастарға тек „есірткі зиян“ деп айтумен шектелмеуіміз керек. Біз оларға өмірдің сұлулығын, денсаулықтың қадірін, ата-ананың үмітін ақтап, елге тұтқа болудың бақытын көркем тілмен, нақты мысалдармен жеткізе білуіміз қажет. Санасы сауатты, тілі құнарлы, рухани діңгегі берік жас ешқашан мұндай батпаққа қадам баспайды», — деді оқытушы. Сонымен қатар, Динара Оспанова есірткінің зияны туралы түсіндіру жұмыстарын күшейту, жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру, спорт пен салауатты өмір салтын насихаттау — нашақорлықтың алдын алудың ең маңызды әрі сыналған жолдары екенін атап өтті. Сондай-ақ, ол Жастар ресурстық орталығының мамандарына оқушылармен және студенттермен кездесулер өткізген кезде психологиялық тұрғыдан қалай ықпал ету керектігі туралы әдістемелік кеңестер берді. Жастармен жұмыс істейтін мамандар шешендік өнерді, заманауи медиа тілін меңгеруі тиіс, сонда ғана олардың сөзі жастардың жүрегіне жол табары сөзсіз.
Бүгінгі таңда елімізде Мемлекет басшысының бастамасымен «Салауатты сана» жобасы белсенді түрде жүзеге асырылып жатыр. Бұл тұжырымдама қоғамды үлкен қауіпке айналған бес негізгі кеселден — нашақорлық, лудомания (құмар ойындарға тәуелділік), отбасылық зорлық-зомбылық, вандализм және ысырапшылдықтан арылтуды көздейді. Кездесу барысында осы бағыттар кеңінен қозғалды.
Жасөспірімдер мен жастардың есірткіге немесе құмар ойындарға бет бұруының басты себептерінің бірі — рухани вакуум, яғни ішкі дүниенің бостығы және алға қойған нақты мақсаттың жоқтығы. Егер жастың санасы пайдалы іспен, біліммен, шығармашылықпен толтырылмаса, оның орнын міндетті түрде теріс ағымдар мен зиянды әдеттер басады.
Есірткіге тәуелділік пен интернет-ойындарға құнығудың (лудомания) психологиялық тамыры бір: екеуі де адамды шынайы өмірдің қиындықтарынан қашып, виртуалды немесе жалған ләззат әлеміне тығылуға мәжбүр етеді. Сондықтан Арыс қаласының Жастар ресурстық орталығы бұл бағытта кешенді жұмыс істеуі тиіс. Жастар арасында спорттық шараларды көптеп ұйымдастыру, оларды интеллектуалдық дебаттарға, волонтерлік қозғалыстарға тарту арқылы ғана біз салауатты ұрпақ тәрбиелей аламыз. Спортпен шұғылданған адамның ағзасында эндорфин — бақыт гормоны табиғи түрде бөлінеді, бұл оның химиялық уларға тәуелді болуының алдын алады. Арыс қаласы Жастар ресурстық орталығының қызметкерлері кездесу барысында өздерінің күнделікті тәжірибелерімен бөлісіп, бүгінгі жастардың қызығушылықтары мен проблемалары туралы ашық айтты. Орталық мамандары қала аумағындағы мектептер мен колледждерде үнемі рейдтік шаралар, түсіндіру жұмыстарын жүргізіп тұрады. Алайда, олар да заман ағымына қарай алдын алу жұмыстарының форматын өзгерту қажеттігін қолдады.
Кездесу еркін пікір алмасу, сұрақ-жауап форматында өрбіді. Қатысушылар тарапынан мынадай маңызды ұсыныстар мен ойлар ортаға салынды. Мәселен, әлеуметтік желілердегі насихат, яғни жастар көп шоғырланатын TikTok, Instagram сияқты платформаларда есірткінің зияны туралы қысқа, трендтегі бейнероликтер мен вайндарды қазақ тілінде шығару. Насихаттың бұл түрі жастарға ұзақ дәрістерден қарағанда әлдеқайда өтімді.
Сондай-ақ, спорттық қолжетімділікті арттыру мақсатында ауылдық аймақтар мен қала шетіндегі мөлтек аудандардағы жастардың спорт секцияларына, футбол, волейбол алаңдарына тегін қатысуын қамтамасыз ету. Ал, «Сенім ұясы» жобасын айқындау аясында — психологиялық немесе отбасылық қиындықтарға тап болған, соның салдарынан есірткіге әуес бола бастаған жастарға анонимді түрде кәсіби психологиялық және құқықтық көмек көрсететін орталықтардың жұмысын жандандыру сөз болды. Кездесудің қорытындысы бойынша Арыс қаласында жастар арасында нашақорлыққа қарсы күресті күшейтудің бес негізгі бағытынан тұратын әдістемелік алгоритм айқындалды. Бұл қадамдар алдағы уақытта жастар саясатының негізгі темірқазығы болмақ.
Бірінші қадам — Тұрақты мониторинг және Ақпараттық науқан: Қаладағы барлық білім беру ошақтарында есірткінің, әсіресе синтетикалық түрлерінің зардабы туралы медициналық мамандардың қатысуымен көрнекі дәрістер өткізу. Интернеттегі күдікті парақшаларды анықтау.
Екінші қадам — Спорттық бұқаралықты арттыру: «Салауатты тән — салауатты сана» ұранымен аудандық, қалалық деңгейде тұрақты марафондар, спорттық турнирлер мен ашық аспан астындағы жаттығулар (workout) ұйымдастыру.
Үшінші қадам — Жастардың бос уақытын интеллектуалды бағыттау: Тілдерді оқыту орталығымен бірлесіп, жастар арасында кітап оқу байқауларын, дебаттық турнирлерді және қазақ тіліндегі шешендік өнер мектептерін дамыту.
Төртінші қадам — Волонтерлік және Әлеуметтік еңбек: Жастарды қаланы көгалдандыру, тазалық акцияларына («Таза Қазақстан») және қарттарға көмектесу сияқты игі істерге тарту арқылы олардың бойында жауапкершілік сезімін ояту.
Бесінші қадам — Отбасылық құндылықтарды нығайту: Бала тәрбиесіндегі ата-ананың рөлін арттыру мақсатында «Адал әке — үлгілі бала», «Саналы ата-ана» бағытында психологиялық тренингтер өткізу. Себебі нашақорлықтың алдын алу ең алдымен отбасылық жылылықтан басталады. Іс-шара соңында Динара Оспанова кездесуге белсенді қатысып, өз ойлары мен жобаларын ортаға салған Жастар ресурстық орталығының қызметкерлеріне ризашылық білдіріп, алғысын жеткізді. Орталық мамандарына жастар арасында таратуға арналған әдістемелік жаднамалар мен ақпараттық буклеттер табыс етілді.
Арыс қаласында өткен «Нашақорлыққа жол жоқ!» атты кездесу — қоғамды мазалаған дертпен күресудің айқын үлгісі. Есірткісіз болашақ қалыптастыру — бұл бір күннің немесе бір мекеменің ғана міндеті емес, бұл — баршамызға ортақ азаматтық парыз. Болашағымыздың тірегі болған жастардың санасы сергек, тәні сау, рухы асқақ болуы үшін бүгін жасалған әрбір қадам ертеңгі гүлденген Қазақстанның негізін қалайды. Арыстың белсенді жастары мен тіл мамандарының бұл бірлескен жұмысы алдағы уақытта да өз жемісін беріп, өңірдегі салауаттылықтың берік қорғанына айналары сөзсіз. Бұлай деуге негізде жетерлік. Мысалы, есірткіге тәуелділікті жастар арасында болдырмау және алдын алу бойынша түрлі спорттық шаралар мен кездесулер, дөңгелек үстелдер кезең кезеңімен өткізілуде. Әрине, денсаулықтың негізі – салауатты өмір сүру ережесін сақтауды әрбіріміз жіті назарға алып, күнделікті дағдыға айналдырғанымыз абзал.