Цифрлық дәуірдегі бала тәрбиесі мен кітап мәселесі жайлы сөз қозғасақ, қазіргі ХХІ ғасыр — ақпарат пен озық технологиялардың қарқынды дамыған заманы екенін бірден ұғынамыз. Бүгінгі таңда балалардың бос уақыты, ойын-сауығы мен танымдық қызметі негізінен гаджеттермен, планшеттермен және түрлі виртуалды әлеммен тығыз байланысты болып отыр. Осындай жағдайда өскелең ұрпақтың кітап оқуға деген қызығушылығының төмендеуі — тек ата-аналарды ғана емес, тұтас қоғамды, ұстаздар мен мәдениет қызметкерлерін де қатты алаңдататын өзекті мәселенің бірі. Алайда, адамзат баласы ойлап тапқан ең ұлы құндылық — кітаптың орнын ешқандай заманауи технология немесе қысқа бейнеролик баса алмайтыны анық.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қоғамда «Оқитын ұлт» тұжырымдамасын орнықтыру, жас ұрпақтың интеллектуалдық әлеуетін көтеру және сауаттылықты арттыру жөніндегі тапсырмалары аясында Төлеби ауданында маңызды шаралар тұрақты түрде жүзеге асырылып келеді. Осы орайда, аудандық орталық кітапханада ата-аналар, ұстаздар мен мектеп психологтарының қатысуымен оқырмандардың кітап оқуға деген қызығушылығын арттыру мақсатында «Балаға кітапты қалай қызықтырамыз?» тақырыбында кең ауқымды ақпараттық-әдістемелік кеңес өткізілді. Шара барысында баланың жеке тұлға болып қалыптасуындағы кітаптың рөлі талқыланып, баланы кітап әлеміне баураудың нақты әрі тиімді тетіктері ұсынылды.
Мәселен, кітаптың бала дамуындағы үш негізгі тұғырын білгіңіз келсе, ой-өрісі, сөздік қоры және қиялы. Сондықтан да, іс-шара барысында кітаптың баланың ой-өрісін дамытудағы, сөздік қорын байытудағы және қиялын қалыптастырудағы маңызы туралы ғылыми әрі практикалық тұрғыда кеңінен айтылды. Мамандар кітап оқу процесінің бала миына тигізетін оң әсерін үш негізгі бағытқа бөліп түсіндірді. Мысалы, ой-өрісті кеңейту және аналитикалық ойлау бағытында кітап оқу — бұл күрделі интеллектуалды жүйе болғандықтан, гаджеттердегі дайын бейнелерді механикалық түрде көруге қарағанда, кітап оқыған кезде баланың миы ақпаратты белсенді қабылдайды, талдайды және есте сақтайды. Кітап кейіпкерлерінің іс-әрекетін бақылай отырып, бала себеп-салдарлық байланыстарды түсінуге дағдыланады: «Бұл кейіпкер неліктен бұлай істеді?», «Оның соңы неге әкеп соқты?» деген сұрақтар төңірегінде ойланып, өмірлік жағдайларды сараптауды үйренеді.
Сонымен қатар, сөздік қорды байыту және көркем сөйлеу мәдениеті бойынша көркем әдебиет — ана тіліміздің барлық сұлулығы мен байлығын сақтаушы алтын сандық болып табылатындықтан, күнделікті тұрмыста қолданыла бермейтін теңеулер, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер мен жаңа ұғымдар кітап беттері арқылы баланың санасына сіңеді. Сөздік қоры бай бала өз ойын еркін, жүйелі әрі шешен жеткізе алады. Бұл оның мектептегі үлгеріміне ғана емес, болашақта қоғамда көшбасшылық қасиеттерін танытуына да үлкен септігін тигізеді.
Сондай-ақ, шексіз қиял мен шығармашылық әлеует болса, экрандағы дайын мультипликация баланың қиялына шектеу қояды. Ал кітап оқығанда, мәтінде сипатталған оқиға орыны, кейіпкердің сырт келбеті мен табиғат көрінісі баланың санасында өз бетінше суреттеледі. Бұл ішкі визуалдау процесі баланың шығармашылық қиялын оятып, креативті ойлау қабілетін шыңдайды. Болашақта кез келген мәселеге стандартты емес, жаңашыл шешім таба алатын тұлғалар дәл осы бала күнінде кітаппен дос болғандардың арасынан шығады.
Ал, баланы кітапқа баураудың бес алтын ережесі мен практикалық кеңестер барысында балаларға кітапты қызыға оқудың қарапайым әрі тиімді жолдары ұсынылды. Шараға қатысушы ата-аналар мен мамандар бірлесе отырып, төмендегідей нақты әдістемелік кеңестер тізбегін әзірледі. Жас ерекшелігіне сай қызықты шығармаларды таңдаудағы бастапқы қадам, ол баланың кітаптан суып кетпеуінің алғашқы шарты, яғни оның жасына және қызығушылығына сай әдебиет таңдау. Кішкентай бүлдіршіндер үшін суреті көп, мәтіні қысқа, ашық түсті кітаптар, ертегілер, танымдық энциклопедиялар таңдалса, жоғары сынып оқушылары үшін шытырман оқиғалы, фантастикалық немесе тарихи романдар ұсынылуы тиіс. Баланың қызығушылығымен санасу маңызды.
Кітап оқуды күнделікті бұлжымас дағдыға айналдыру қажет. Кеңес барысында мамандар «Күніне 15-20 минут» ережесін енгізуді ұсынды. Мысалы, ұйқыға жатар алдында немесе кешкі ас ішіп болған соң, бүкіл отбасы мүшелері гаджеттерді өшіріп, кітап оқумен айналысса, бала бұл уақытты ерекше күтетін болады. Кітапты тек баланың қолына ұстатып қоймай, ата-ананың баламен бірге отырып оқуы — ең тиімді әдіс. Ер Төстік, Алпамыс батыр немесе заманауи ертегілерді рөлдерге бөліп, дауыс ырғағын өзгерте отырып оқу баланы оқиға желісіне барынша тартады. Бұл тек кітапқа сүйіспеншілікті оятып қана қоймай, отбасылық байланысты да нығайтады.
Кітапты оқып бітірген соң оны жауып қоя салу жеткіліксіз. Баламен бірге «Саған бұл кітапта не ұнады?», «Сен кейіпкердің орнында болсаң не істер едің?» деген сұрақтар төңірегінде пікір алмасу керек. Бұл баланың есте сақтау қабілетін тексеруге және оның оқылған мәтінге деген жеке көзқарасын білуге көмектеседі. Кітаптағы жағымды және жағымсыз кейіпкерлердің мінез-құлқын талдау баланың моральдық-құндылық бағдарын қалыптастырады. Тіпті оқылған ертегінің желісі бойынша баламен бірге сурет салу, ермексаздан мүсін жасау немесе үйде шағын қойылым ұйымдастыру кітапқа деген махаббатты жаңа деңгейге көтереді.
Бүгінгі таңда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қоғам алдына «Салауатты сана» қалыптастыру және жас ұрпақты жат қылықтардан қорғау жөнінде үлкен міндеттер қойып отыр. Заманауи қоғамда балалар арасында ерте жастан байқалатын интернет-тәуелділік, виртуалды агрессия, сондай-ақ болашақта құмар ойындарға бейімділік секілді келеңсіз құбылыстардың алдын алудың ең сенімді қорғаны — кітап оқу мәдениеті.
Телефон немесе компьютер экраны баланың жүйке жүйесіне теріс әсер етіп, оның зейінін шашыратады, допаминдік тәуелділік тудырады, дайын жеңіл контентке үйретеді. Ал кітап оқу — баланы сабырлылыққа, ұзақ уақыт бір нәрсеге зейін қоюға баулиды. Бала кішкентайынан кітаптан рухани ләззат алуды үйренсе, ол өскенде виртуалды құмарлықтар мен букмекерлік кеңселердің арбауына түспейді, оның ішкі рухани иммунитеті берік болады.
Кітапханада өткен кеңесте атап өтілгендей, ертегілер мен батырлар жырындағы әділдік, отансүйгіштік, үлкенді сыйлау, адалдық сияқты қасиеттер бала санасына ерте жастан сіңеді. «Балаға кітапты қалай қызықтырамыз?» шарасы — отбасындағы тәрбие негізін дұрыс қалыптастыруға, балалардың бос уақытын мазмұнды ұйымдастыруға бағытталған маңызды әлеуметтік-идеологиялық қадам болып табылады. Кітапхана төрінде өткен бұл кеңес тек баяндама түрінде емес, ата-аналар мен мамандардың қызу пікірталасы, өзара тәжірибе алмасу алаңы форматында өтті. Келген қонақтар өз отбасыларындағы кітап оқу үрдісі, кездесетін қиындықтар мен оларды шешу жолдары туралы ашық айтты.
Кітапхананың тәжірибелі мамандары қатысушыларға арнап «Балалар әдебиетінің алтын қоры» атты арнайы кітап көрмесін ұйымдастырды. Көрмеде қазақ халық ертегілері, заманауи балалар жазушыларының туындылары, дыбыстық және интерактивті 3D кітаптар таныстырылды.
Қатысушылар осындай танымдық іс-шаралар арқылы ұлттық өнер мен әдебиет туралы білімдерін толықтырып, бала тәрбиесіне қатысты көптеген құнды әдістерді меңгерді. Төлеби аудандық орталық кітапханасында өткізілген «Балаға кітапты қалай қызықтырамыз?» атты кеңес сауатты, саналы және интеллектуалды ұрпақ тәрбиелеу жолындағы өте сәтті және қажетті шара болды. Кеңес соңында қатысушы ата-аналарға кітапханашылар дайындаған «Баланы кітапқа баулудың 10 әдісі» атты арнайы жадынамалар мен әдістемелік буклеттер таратылды.
Кеңестің басты түйіні — бала кітап оқымайды, бала ата-анасының істегенін қайталайды. Сондықтан, ұрпағымыз білімді болсын десек, алдымен өзіміз кітап оқуды әдетке айналдыруымыз қажет. Аудандық кітапхана ұжымына осындай тағылымды шара ұйымдастырғаны үшін алғыс айта отырып, әрбір қазақ шаңырағында кітаптың мәртебесі биіктеп, балаларымыздың қолынан кітап түспесін демекпіз. Оқитын, ойлайтын және жаратмпаз жас ұрпағымыз көп болғай деген ниеттеміз.